موسیقی بالکان؛ غمی سرخوش و شعفی محزون

(منتشر شده تحت عنوان ارکستر عروسی و عزا در ماهنامه‌ی شبکه آفتاب، شماره 18)

در اواسط دهه‌ی نود با سینمای متفاوت امیر کوستوریتسا پدیده‌ای به دنیای سینما معرفی شد که طعم، صدا و سلیقه‌ی کاملاً متفاوتی را معرفی می‌کرد. موسیقی این فیلم‌ها که ساخته‌ی موزیسین بوسنیایی گوران برگوویچ بود، صدای کاملاً جدیدی را از منطقه‌ای از جهان معرفی می‌کرد که تا چند سال قبل از آن پشت دیوارهای آهنین بلوک شرق از گوش‌ها پنهان مانده بود. موسیقی بالکان دارای تضادی دلنشین بود؛ غمی سرخوش یا شعفی محزون.

هرچند تشخیص صدای این موسیقی که ترکیبی است پرانرژی‌ و پرشور و و در عین حال حزین و سوزناک کاری ساده است اما تعریف آن سخت‌تر از چیزی است که به نظر می‌آید. متأسفانه خیلی از گروه‌هایی که باعث شهرت جهانی موسیقی بالکان شده‌اند و امروزه مردم این موسیقی را از طریق آنها می‌شناسند، مانند گوگول بوردلو، بیروت، بالکان بیت باکس و بِیسمِنت جَکس[1] به هیچ وجه نماینده واقعی این موسیقی نیستند، بلکه صرفاً از ریتم‌ها و ملودی‌های موسیقی بالکان الهام گرفته‌اند. خیلی از آنها حتی از کشورهای منطقه‌ی بالکان هم نیستند. بنا بر اعتقاد خیلی وقتی از موسیقی بالکان حرف می‌زنیم تنها می‌بایست از موسیقی سنتی اقوام مختلف منطقه‌ی جنوب شرقی اروپا حرف بزنیم. حتی نام بالکان نیز کمی مناقشه انگیز است، زیرا کشور رومانی که صاحب یکی از غنی‌ترین انواع موسیقی‌‌های جنوب شرق اروپا است و حتی نامش از اقوام ساکن این منطقه، یعنی رومان‌ها، گرفته شده بخشی از منطقه‌ی بالکان به حساب نمی‌آید.

شاید اولین چیزی که بتوان در توصیف موسیقی بالکان یا موسیقی جنوب شرقی اروپا گفت این است که شبیه موسیقی بقیه‌ی اروپا نیست. این موسیقی الهام گرفته شده از موسیقی سنتی اقوام اروپای جنوب شرقی و تأثیر متقابل این موسیقی‌ها بر یکدیگر در زمان امپراتوری عثمانی است. همچنین یکی از مشخصات این موسیقی ریتم خاص و پیچیده‌ی آن است. البته باید در نظر داشت که موسیقی کشورهای اسلاو جنوب شرقی اروپا با موسیقی کشورهای شرق اروپا، شامل کشورهای اسلاوی که در گذشته بخشی از اتحاد جماهیر شوروی بودند متفاوت است. موسیقی بالکان شامل موسیقی کشورهای زیر است: آلبانی، بلغارستان، بوسنی و هرزگوین، کرواسی، مقدونیه، مونتنگرو، صربستان، رومانی و بخشی از کشور ترکیه و یونان. بعضی از این کشورها کاملا در منطقه‌ی بالکان قرار دارند و از بعضی تنها بخشی در این منطقه واقع شده است.

یکی از ریشه‌های اصلی موسیقی بالکان موسیقی بیزانسی قرون وسطی است. موسیقی مرسوم بالکان ریشه در آوازهای مذهبی کلیسای قسطنتنیه دارد که خلق این مناجات‌ها به قرن پنجم میلادی بازمی‌گردد و نظام مودال این موسیقی بر پایه‌ی موسیقی یونان باستان است. همچنین تأثیر موسیقی فولک یونان چون موسیقی لایکو، رِبِتیکو و نیسیُوتیکا[2] را در موسیقی بالکان می‌توان مشاهده کرد. موسیقی یونانی به صورت مخلوطی از موسیقی مناطق یونان و جزیره‌هایش، به همراه آوازهای کلیسای ارتودوکس یونانی و روایتی از موسیقی کرِت و همچنین موسیقی بیزانسی وارد موسیقی بالکان شد. مانند ملودی‌های سنتی جزایر یونانی دریای اژه که آوازهای نیسیُوتیکا را تشکیل می‌دهند یا رقص‌های فولک مرسوم سریع و پرشتاب جزیره‌ی کرت از جمله پِنتُوزالیس[3]. اکثر این ترانه‌ها و آهنگ‌های مرسوم با سازهای یونانی از جمله کلارینت، گیتار، لیر و ویولن نواخته می‌شوند.

اما اکثر این سازها در دوران حکومت عثمانی‌ها به منطقه‌ی بالکان وارد شده است. حتی خود کلمه‌ی بالکان کلمه‌ای "ترکی" به معنای "کوه‌های تیز" است، و نامی بوده که عثمانی‌ها به این منطقه اطلاق می‌کرده‌اند. تأثیر موسیقی گروه مِهتران[4] و ملودی و ریتم‌های ترکی در موسیقی بالکان قابل مشاهده است. در قرن نوزدهم در تقلید از گروه‌های موسیقی مدرن نظامی عثمانی که در 1828 جایگزین گروه مهتران شده بود، آنها نیز به تدریج سازهای بادی سنتی مانند سورنا، زورلا و مِزمار (سازهای دوقمیشه‌ی هم‌خانواده‌ی سورنا) و طبل‌های دو پوسته همچون دهل را کنار گذاشتند و سازهای بادی برنجی و طبل‌های غربی را جایگزین کردند.

در قرن نوزدهم در صربستان نوازندگان ترومپت گروهان موسیقی ارتش شروع به نواختن موسیقی فولک منطقه‌ی بالکان با این ساز کردند. این اتفاق مصادف است با جنبش انقلابی صربستان علیه عثمانی‌ها، که ترومپت‌نوازها که به آنها تروباتچی (ترومپت‌چی) اطلاق می‌شد و در روز برای امور نظامی ساز می‌زدند عصرهای برای سرگرمی نغمه‌های بومی خود را برای سربازها می‌نواختند. پس از پایان جنگ با بازگشت این تروباچی‌ها سر زندگی خود این سبک موسیقی هم با آنان وارد زندگی روزمره شد و عملاً به سبک جدیدی در موسیقی آنها تبدیل شد. آنها از این موسیقی در اموری روزمره چون مراسم تولد، جشن غسل تعمید، برداشت محصول، عروسی، عزا و غیره استفاده می‌کردند. بدین ترتیب به تدریج موسیقی فولک بالکان با صدایی جدید به‌خصوص در صربستان، مقدونیه و بلغارستان وارد مرحله‌ی مدرنی شد. از آنجا که این موسیقی متأثر از موسیقی مهتران ترک بود که بعدتر به موسیقی نظامی مدرن تغییر صورت داد، روح مالیخولیایی این موسیقی کاملاً از ملودی‌های شرقی‌ای می‌آید که حتی امروزه هم در تکنوازی‌های کلارینت ترکی قابل شنیدن است. ارکستر بادی برنجی اولیه شامل گروه بزرگی از نوازندگانی بود که از سازهای ترومپت، فلوگل‌ هورن، هورن آلتو، تنور و باریتون، توبا، اوفونیوم و بعضاً ترومبون استفاده می‌کردند. سازهای کوبه‌ای همراه نیز عبارت بودند از ساید درام و طبل باس که توسط نوازنده حمل می‌شد. اکثر این آهنگ‌ها بی‌کلام بودند و بعضاً با خواننده هم همراهی می‌شدند.

در موسیقی فولک سنتی بلغارستان از سازهای دیگری چون نوعی نی‌انبان به نام گایدا، طبلی شبیه دهل، داربوکا، دایره، سازهای بادی چون سورنا، دودوک، آکاردئون و سازهای زهی چون تامبورا (نوعی ساز مضرابی شبیه ماندولین متعلق به بلغارستان و مقدونیه)، لیرا، گیتار، ماندولین و ویولن نیز استفاده می‌شد. در موسیقی فولک رومانی که توسط کولی‌ها نواخته می‌شود سازهای ویولن، آکاردئون و سیمبالوم که نوعی سنتور مرسوم در اروپای شرقی است رایج بود.

به طور کلی این موسیقی‌های فولک سنتی در منطقه‌ی بالکان به عنوان موسیقی کاربردی در زندگی روزمره‌ی مردم چه در روستا و چه در شهر جریان داشت و مورد استفاده قرار می‌گرفت و جنبه‌ی هنری به معنای امروزی نداشت. در دوران حکومت‌های کمونیستی حاکم بر اکثر مناطق بالکان گروه‌های موسیقی آماتور دولتی تحت عنوان انجمن‌های فرهنگی هنری به اجرا و ضبط محدودی از موسیقی فولک بالکان ‌پرداختند تا اینکه پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و سایر حکومت‌های کمونیستی بلوک شرق کم‌کم پرده‌های آهنین به کنار رفت و موسیقی غنی این منطقه به جهان معرفی گشت.

اولین گروه ‌موسیقی بالکان که به غرب معرفی شد گروه رومانیایی Taraf de Haïdouks  بود که در سال 1989 توسط یک محقق موسیقی قومیِ سوییسی و دو موسیقی‌دان بلژیکی کشف شد. در رومانی و مولدوا به گروه کوچک نوازندگان فولک که معمولاً شامل 3 تا 8 نفر و اغلب کولی هستند تاراف (taraf) گفته می‌شود. آنها معمولا از سازهای ویولن، ویلن سل، تمبورین (نوعی دایره‌ی کوچک)، آکاردئون، هارمونیکا و بعضی سازهای بومی بنا به منطقه‌ای که از آن می‌آیند مانند نوع خاصی از نی‌انبان رومانیایی، سیمبالوم (نوعی سنتور) و کوبزا (نوعی ساز زهی شبیه به لیر) استفاده می‌کنند. گروه تارافِ هایدوک‌ها[5]، از شهر کلِژانی (Clejani)، برای مدتی طولانی در منطقه‌ی خود فعال بودند و در دوره‌ی کمونیستیِ کشور رومانی چند اثر از آنها توسط سازمانی فرهنگی دولتی  ضبط شده بود. پس از انتشار اولین آلبوم آنها در سال 1991، موسیقی آنها بسیار مورد استقبال قرار گرفت و برای آنها تورهای زیادی در جهان ترتیب داده شد. نوازنده‌ی ویلون این گروه، نیکلای نیاکشو (Nicolae Neacșu) با تکنیک‌های منحصر به‌فردش در نوازندگی ویولون مورد توجه یهودی منوهین، نوازنده‌ی سرشناس ویولون کلاسیک قرار گرفت و بعدتر با گروه زهی کرونوس کوارتت همکاری داشت. این گروه در سال 2007 آلبومی به نام Maskarada  منتشر کرد که در آن آثار آهنگسازان مطرح قرن بیستمی همچون بلا بارتوک و آرام خاچاطوریان را به سبک کولی رومانیایی اجرا کردند.

  

اما مهم‌ترین موسیقی‌دانی که موسیقی بالکان از طریق آثار او جهانی شد گوران برگوویچ موسیقی‌دان بوسنیایی است. او با ساخت موسیقی متن فیلم‌های امیر کوستوریتسا چون زمان کولی‌ها (1989)، رویای آریزونا (1993) و زیرزمین (1995) که در دهه‌ی نود در جشنواره‌های معتبر اروپایی خوش درخشیدند، توانست صدای موسیقی مهجور مانده‌ی بالکان را به گوش جهانیان برساند. البته برگوویچ را نمی‌توان موزیسین فولک اصیلی به‌حساب آورد که نواهای ناب ناحیه‌ای خاص را روایت می‌کند، بلکه موسیقی او حاوی تم‌هایی از انواع موسیقی بالکان همچون بوسنیایی، صرب، بلغار، یونانی و رومانیایی است. در واقع موسیقی او تلفیقی است از موسیقی پاپ و مردمی با موسیقی سنتی چندصدایی بالکان، موسیقی تانگو و ارکستر بادی برنجی. شاید دلیل اصلی‌اش این باشد که او هیچ‌وقت از جرگه نوازندگان سنتی موسیقی فولک نبوده، بلکه در ابتدا با نوازندگی گیتار و گیتار بیس موسیقی راک وارد دنیای موسیقی شده است. او در سال 1974 گروهی به‌نام Bijelo Dugme (دکمه‌ی سفید) را در سارایوو تاسیس کرد که فعالیتش تا سال 1989 ادامه یافت. این گروه هارد راک / پروگرسیو راک / فولک راک قطعاً پرطرفدارترین و مهم‌ترین گروه راک یوگوسلاوی سابق به حساب می‌آید. او پس از منحل شدن این گروه به ساخت موسیقی فیلم روی آورد که اولین پروژه‌ی اصلی‌اش فیلم زمان کولی‌ها بود. او علاوه بر ساخت تعداد زیادی موسیقی متن برای فیلم‌هایی از کشور‌های مختلف، فعالیت‌های مشترکی نیز با خوانندگانی چون جرج دالاراس (یونان)، سزان آکسو (ترکیه)، کایا و کژستف کرافچیک (لهستان)[6] داشته است. او همچنین از سال 1998 گروه پرجمعیتی به نام ارکستر عروسی و عزا پایه‌گذاری کرد که تعداد اعضای آن تا 40 نفر می‌رسد و در سراسر جهان به اجرای انواع موسیقی عروسی و عزای منطقه‌ی بالکان می‌پردازد. او که سارایوو را قبل از جنگ بوسنی در سال 1992 ترک کرده بود و در پاریس و بلگراد زندگی می‌کرد اخیراً اعلام کرده است که قصد دارد به سارایوو بازگردد و در آنجا یک مرکز آموزش موسیقی تأسیس کند.

پس از او می‌توان به بوبان مارکوویچ (Boban Marković)، نوازنده‌ی ترومپت بالکان و ارکسترش اشاره کرد. او که از رومان‌های صربستان است به عنوان بهترین نوازنده‌ی ترومپت بالکان شناخته شده و برنده‌ی جوایز زیادی در نوازندگی ترومپت شده است. او اهل ولادیچین هان در جنوب صربستان است و تآثیر‌ این منطقه در موسیقی‌اش به راحتی قابل شنیدن است. اولین آلبوم گروه به نام Hani Rumba در سال 1997 منتشر شد و با استقبال زیادی روبرو شد. از این گروه تا به حال بیش از ده آلبوم موسیقی منتشر شده است.

یکی دیگر از گروه‌های موفق و سرشناس موسیقی بالکان گروه بادی برنجی فانفار چیوکارلیا (Fanfare Ciocărlia) از روستایی در شمال کشور رومانی است. آنها تعدادی نوازنده بودند که شغلشان نوازندگی در مجالس عروسی و غسل تعمید در روستایشان بود. در سال 1996 صدابرداری آلمانی که از روستای آنها عبور می‌کرد با آنها آشنا شد و آنها را تشویق کرد که گروهی منظم برای اجرای تور در سایر کشورها تشکیل دهند. تعدادی از آنها گروهی تحت عنوان  فانفار چیوکارلیا[7] تشکیل دادند و با مدیریت هِنری ارنست، همان صدابردار آلمانی تا به امروز بیش از هزار اجرا در بیش از 50 کشور جهان داشته‌اند. ارکستر آنها شامل سازهای ترومپت، هورن باریتون و تنور، توبا، کلارینت، ساکسیفون، طبل باس و پرکاشن است. ترانه‌های آنها به زبان رومان‌ها یا زبان رومانیایی و سبک موسیقی آنها برآمده از موسیقی رقص‌های فولک رومان‌ها است. بعدتر آنها شروع به گسترش سبک موسیقی خود و وام گرفتن از سایر موسیقی‌های منطقه‌ی بالکان چون ترکیه، بلغارستان، صربستان و مقدونیه کردند. مشخصه‌ی موسیقی آنها صدای تند و پرانرژی، ریتم پیچیده با تمپوی بالا (که بعضاً در اجراهای زنده به بالای تمپوی 200 می‌رسد)، تکنوازی‌های استاکاتوی[8] کلارینت، ساکسیفون و ترومپت و عدم استفاده از موسیقی نوشته شده است.

  

مدت کوتاهی پس از ورود انواع موسیقی بالکان به عرصه‌ی جهانی به‌خصوص موسیقی بالکان بادی برنجی، تلفیق این موسیقی با سایر انواع موسیقی‌ها آغاز شد. سبک‌های جدید پروگرسیو بالکان، بالکان سول فانک، بالکان فلامنکو و بالکان بیت نمونه‌های مطرح تلفیق موسیقی بالکان با سایر سبک‌های غربی به‌شمار می‌آیند. اکنون گروه‌های بسیار زیادی در آثارهای خود از تم‌های بالکان استفاده می‌کنند و با رقص‌های بالکان مردم در سراسر جهان بالا و پایین می‌پرند. اکنون دیگر صدای بالکان برای همه صدایی آشنا است.

---

[1] Gogol Bordello, Beirut, Balkan Beat Box, Basement Jaxx

[2] Laiko, Rebetiko, Nisiotika

[3] Pentozalis

 [4]  یکی از قدیمی‌ترین انواع گروه مارش نظامی مربوط به امپراتوری عثمانی، برگرفته از کلمه فارسی "مهتر".

[5]  به دلیل اینکه گروه اولین بار توسط فرانسوی‌زبان‌ها معرفی شد نام گروه به صورت فرانسوی جا افتاده است. نام اصلی گروه به زبان رومانیایی Taraful Haiducilor است.

[6] George Dalaras, Sezan Aksu, Kayah, Krzysztof Krawczyk

[7]  کلمه‌ی فانفار در زمان فرانسه به قطعه‌ی کوتاه نوشته شده برای ترومپت و سایر سازهای بادی برنجی اطلاق می‌شود. بعدتر به معنای خود ارکستر بادی برنجی به‌خصوص ارکستر نظامی به‌کار ‌رفته است. این کلمه به معنای ارکستر بادی برنجی وارد زبان رومانیایی شده است. چیوکارلیا نیز در زبان رومانیایی به معنای پرنده‌ی چکاوک است.

[8]  staccato: مقطع و بُریده بُریده نواختن. تکنیکی که طبق آن باید صدای نت‌ها را بعد به صدا درآوردن قطع کرد.